Het is dinsdagmiddag. Ik plof net op de bank als mijn 16-jarige dochter binnenstormt. Tas halfopen, jas nog aan en bám, daar komt het verhaal. Twee jongens hebben gevochten. Jongen A komt terug op school met een bloedlip. Jongen B heeft hem geslagen. Het beeld op school is dan ook duidelijk: B is de bad guy van het verhaal.

Was dit het hele verhaal? Natuurlijk niet. Dit was het eerste verhaal.

Er is altijd een tweede verhaal

Ze hebben op school alleen het verhaal van A gehoord. Op basis daarvan is een initieel beeld ontstaan van de situatie. Een beeld dat iedereen maar al te graag overneemt, want plausibel. En als je niet uitkijkt is dat vervolgens 'de waarheid'.

Terwijl ik luister, denk ik ineens: dit is precies wat er bij incidentonderzoek ook gebeurt.

Mijn dochter gaat verder. Ze sprak namelijk later op de dag B. Toen kwam zijn kant van het verhaal. Hij had mooie kleren aan voor een presentatie van zijn vriendin op school. A dacht: laat ik 'm even een gratis modderbad geven. Nieuwe outfit naar de knoppen. En ja, toen deelde B een klap uit.

Dat tweede verhaal geeft al een stuk meer nuance aan het verhaal. B is geen eenduidige slechterik. Maar iets wat begint als een geintje, pakt verkeerd uit en eindigt in ellende.

Het tweede verhaal is gericht op begrijpen

In het verhaal van mijn dochter zie ik precies hetzelfde gebeuren als bij incidenten. We komen op basis van een aantal 'feiten' tot een initieel verhaal, ook wel het eerste verhaal. Als je niet oppast, is dat verhaal het enige verhaal. Terwijl de werkelijkheid vaak complexer is, die noemen we ook wel het tweede verhaal.

Het eerste verhaal is een simpele versie van wat er is gebeurd, gericht op een persoon en vaak met iets van een overtreding van regels of procedures. Gericht op oordelen en schuld. Het tweede verhaal is een complexere weergave van wat er is gebeurd, gericht op de omstandigheden en de perspectieven van de verschillende betrokkenen. Gericht op begrijpen en leren.

Het tweede verhaal gaat ons helpen met leren en verbeteren. Alleen het eerste verhaal kan ons daarvan weghouden, zeker als er krachten zijn die (impliciet) een schuldige willen vinden.

Ga altijd op zoek naar het tweede verhaal

We moeten dus steeds op zoek naar het tweede verhaal. Er zijn allerlei tools om ons daarbij te helpen, maar het begint en eindigt met de bril van de onderzoeker. Want hoe jij als onderzoeker kijkt naar de wereld, bepaalt in grote mate de uitkomst van het onderzoek.

Er zitten altijd meerdere kanten aan een incident, of het nu gaat om een ongeval of een vechtpartij op school. In hoogrisico-organisaties is het eerste verhaal er vaak sneller dan het licht … maar stel je oordeel uit en luister naar alle kanten van het verhaal. Dan kom je bijna vanzelf uit bij het tweede verhaal. En dat tweede verhaal voorkomt ellende.